على آقا نورى
87
خاستگاه تشيع وپيدايش فرقه هاى شيعه در عصر امامان ( فارسى )
و احيانا متضادى رسيده است كه در اينجا مجال گزارش و بررسى آن نيست . « 1 » تأثير حديث افتراق در گونهشناسى و زيادهنمايى فرقهها اين حديث در مباحث كلامى و به تعبيرى كشمكشهاى فرقهاى و نيز در رواج و گستردگى دانش فرقهشناسى ، بسيار نقشآفرين بوده است . در طول تاريخ تفكر اسلامى و منازعات فرقهاى ، به ويژه در ميان صاحبان مكاتب كلامى ، كم نبوده و نيستند افرادى كه با توجه به مضمون صدر و ذيل حديث يا با گزينش قرائت دلخواه خود از بخش پايانى آن ، بر مسند انكار و تكفير ديگر گروهها تكيه كرده و به اثبات حقانيت ديدگاه خود پرداختهاند . نگاهى گذرا به عناوين و
--> ( 1 ) . اين حديث در صحيح بخارى و مسلم و كتب اربعه شيعه ، نيامده است ، اما بسيارى ديگر از جوامع حديثى و غيرحديثى فريقين ، البته با تفاوت در تعبير ، بدان اشاره كردهاند . از جمله اين آثار عبارتاند از : مسند حنبل ، ج 4 ، ص 102 ؛ السنة ابن ابى عاصم ، ج 1 ، ص 75 - 80 ؛ سنن دارمى ، ج 2 ، ص 314 ؛ سنن ابو داوود ، ج 4 ، ص 198 ، سنن ترمذى ، ج 5 ، ص 26 ؛ المستدرك حاكم نيشابورى ، ج 1 ، ص 218 ؛ كنز العمال ، ج 1 ، ص 209 - 213 . همچنين در منابع شيعى نظير خصال و معانى الاخبار و امالى صدوق ، روضه كافى ، احتجاج طبرسى ، كتاب سليم ابن قيس ؛ بحار الانوار و برخى ديگر از آثار كلامى و تفسيرى نيز نامى از آن به ميان آمده است . بررسى اسناد و روايتهاى مختلف شيعى و سنى آن را نك : هيثمى ، مجمع الزوائد ، ج 7 ، ص 511 - 516 ؛ زيعلى ، تخريج الاحاديث و الاثار فى تفسير الكشاف ، ج 1 ، ص 447 - 450 ؛ بحار الانوار ، ج 28 ، ص 2 - 38 ؛ البانى ، سلسلة الاحاديث الضعيفه و الموضوعة ، ج 3 ، ص 124 به بعد ؛ ابن ابى عاصم ، السنة ، ص 75 - 81 ؛ حكيمى ، بداية الفرق و نهاية الملوك ، ص 11 - 15 . بحث و بررسى متنى و سندى آن را نك : جعفر سبحانى ، بحوث فى الملل و النحل ، ج 1 ، ص 25 به بعد . افزونتر از آن در كتاب ، الاعتصام اثر شاطبى ، ص 459 - 530 . شاطبى در اثر خود علاوه بر اشاره به برخى از روايتهاى اين حديث به بحث گستردهاى دربارهء مراد از افتراق و موارد آن پرداخته و زواياى مختلف حديث را از نگاه خود روشن كرده است . وى در اين كتاب بر آن است كه تعديد و تكثير فرق اسلامى به اين تعداد به جهت تطبيق با عدد 73 بوده است نه آنچه كه اتفاق افتاده و هيچ دليل شرعى و عقلى بر چنين انحصارى نداريم . وى مىگويد احتمال دارد مراد از افتراق مورد اشاره ، گروههاى خارج از ملت اسلام باشند ( همان ، ص 485 ) . در واقع مىتوان گفت در ميان آثار گذشتگان كمتر كتابى اينگونه به محتوا و مفهوم اين حديث پرداخته است . در ميان نوشتارهاى معاصر نيز مىتوان از دو اثر افتراق الامة نوشته صغانى و حديث الافتراق تحت المجهر نوشته محمد يحيى سالم ، نام برد كه اين حديث را بگونه جامعترى مورد بررسى و تحليل قرار دادهاند .